Прэса ў Польшчы свабодная, але мае з гэтай свабодай пэўныя праблемы. Натуральна, яна нашмат больш свабодная, чымся была ў часы камунізму, альбо ёсьць у сучасных недэмакратычных краінах. Разам з тым яна пакуль яшчэ менш свабодная, чым у заходняй Эўропе або Злучаных штатах. Гэты недахоп свабоды вынікае не з колішняй дзяржаўнай цэнзуры, а... зь непрыхільнага стаўленьня да прэсы судоў, якія ў спрэчных сытуацыях часта інтэрпрэтуюць законы не на карысьць СМІ. Таксама ён вынікае зь вельмі слабой пазыцыі прэсы на рынку – з цяперашняга крызісу прэсы. Моцных, самадастатковых часопісаў няшмат, многія зь іх маюць фінансавыя праблемы, некаторыя зачыняюцца. А некаторыя, каб неяк утрымацца на рынку, ідуць на зьліцьцё (так як нядаўна гэта зрабілі “Дзёньнік” і “Прававая газэта”). Адным словам, эканамічнае становішча прэсы складанае, і гэта накладае на ейную свабоду пэўныя абмежаваньні.
Да таго зьяўляюцца зьвесткі пра праслухоўваньне шэрагу журналістаў (падобны скандал меў месца падчас кіраваньня партыі “Права й справядлівасьць” на чале зь Яраславам Качыньскім – рэд.). Закон фармальна не парушылі, разам з тым аказалася, што спэцыяльныя службы маюць адмысловыя прававыя “форткі”, дзякуючы якім могуць падслухоўваць журналістаў.
Іншыя пагрозы для свабоды слова існуюць у рэгіёнах. Там лякальная прэса сутыкаецца са спробамі ўплыву на яе з боку мясцовых органаў самакіраваньня. Апроч гэтага мясцовыя ўлады выдаюць свае ўласныя газэты, якія зьяўляюцца іхнымі друкаванымі органамі. Гэтыя выданьні не выконваюць асноўнай функцыі СМІ: яны НЕ кантралююць ўладу, а наадварот – робяць ёй піяр. Я ўжо працяглы час сачу за такімі выпадкамі: калі нехта ў лякальнай газэце пачынае бунтавацца, змагацца з мэрам ці іншым мясцовым кіраўніком, то гэта звычайна скончваецца звальненьнем такой асобы, альбо закрыцьцём газэты. У адрозьненьні ад польскага палітычнага эстэблішмэнту, лякальныя палітыкі пакуль яшчэ вельмі слаба разумеюць свабоду прэсы ды ня ўмеюць паводзіць сябе ў межах ейных стандартаў. Просты прыклад: нядаўна ў пэўным мястэчку падчас адкрытага паседжаньня гарадской рады мэр забараніў падчас выступу класьці побач з сабою... ўключаны дыктафон. Ён тлумачыў, што гэта яго раздражняе, хаця паводле закону журналісты маюць поўнае права на запіс ягоных афіцыйных прамоваў.
Што дазволена прэсе й дзе межы ейнай дзейнасьці?
Калі казаць пра ідэальную мадэль свабоды прэсы, то мяжа свабоды журналіста – не парушыць закон ды правілы прафэсійнай этыкі. Кажучы простаю мовай, журналіст мусіць старанна правяраць усе крыніцы й захоўваць сумленнасьць і аб’ектыўнасьць – у межах даступных яму матэрыялаў. Часам здараецца так, што частка матэрыялаў па справе для яго недаступная (напрыклад, засакрэчаная), і прэзэнтаваць вычарпальную карціну ён ня ў стане. Тым ня менш журналіст мусіць прыкласьці ўсе намаганьні, каб нават у такіх умовах максімальна наблізіцца да праўды. Перадусім важна, каб ён абавязкова даў выказацца абодвум бакам. Важная таксама форма крытыкі: яна ніколі не павінная быць асабістай і мусіць тычыцца толькі непасрэдных аспэктаў закранутай тэмы.
Мы часта чуем нараканьні, што прэса парушае свае межы, што яна “жаўцее”, што журналісты агрэсіўныя, шукаюць сэнсацыі, выцягваюць розны бруд з прыватнага жыцьця публічных асобаў. Гэта, вядома, ня самая ўхвальная тэндэнцыя. Але, парадаксальна – гэтая сытуацыя ёсьць гарантам таго, што мэдыі робяць шмат добрага. Французкі мысьляр і палітык Алексіс дэ Таквіль, падарожнічаючы ў ХІХ-м стагодзьдзі па Злучаных штатах, сьцьвердзіў, што мясцовая свабода прэсы (якой не было ў тагачаснай Францыі) падабаецца яму перадусім з-за рэчаў, якія дзякуючы прэсе... не адбываюцца – дрэнных рэчаў ў грамадскім жыцьці , якія прэса перадухіляе. І гэта асноўная функцыя прэсы. І таму варта казаць ня толькі пра тое, чаго журналісты ня могуць рабіць, але й пра тэмы, якія яны ня маюць права, маўляў, прапускаць скрозь пальцы. А так нярэдка адбываецца, і ёсьць шмат праблемаў, якія прэса дасьледуе млява, недастаткова, павярхоўна – не кантралюючы належным чынам грамадска-палітычнае жыцьцё.
Публічная й ананімная журналістыка
Сапраўдная журналістыка мусіць быць публічнай. Ананімную журналістыку можна апраўдаць толькі ў краінах з моцна абмежаванай свабодай слова, кшталту Кітаю. Але ў нармальных умовах гэта, на маю думку, фундамэнтальнае патрабаваньне: журналіст мусіць адказваць за свае словы ўласным імём і прозьвішчам. Гэта прыняцьце на сябе пэўных правоў і абавязкаў дадзенай прафэсіі.
Падказкі маладым журналістам
У ХІХ-м стагодзьдзі быў такі французскі падручнік для маладых паэтаў. Ён раіў пераймаць як мага больш ад старэйшых і адначасна – як мага больш іх крытыкаваць. На апошнім я не настойваю, але раю як мага больш чэрпаць ад больш дасьведчаных, старэйшых калегаў – і ў той жа час глядзець на іх крытычна. То бок старацца браць тое, што добра, а дрэннае пакідаць.
Другая парада: захоўваць любым коштам свабоду й незалежнасьць уласнай думкі. То бок не паддавацца агульным меркаваньням, атмасфэры, модзе, якія пануюць ў пэўнай рэдакцыі, у пэўным асяродзьдзі. Бо гэта вядзе да таго, што мы пачынаем казацт тое, што камусьці выгодна, за што іншыя нас хваляць, ляпаюць па плячы – але ў пэўны момант мы абудзімся ды адчуем, што ня робім нічога каштоўнага, а паўтараем чужыя формулы, нязгодныя з нашым уласным успрыманьнем рэчаіснасьці.
Трэцяя парада банальная. Даю яе не як мараліст (мараліст зь мяне марны), а як практык: не рабіце сьвінстваў. Сьвінствы маюць два сур’ёзныя мінусы. Па-першае, пачаўшы іх рабіць, чалавек штораз робіць іншым усё горшае й горшае сьвінства. І іншыя людзі раней ці пазьней такога чалавека адрынуць. Па-другое, сьвінствы сапраўды вяртаюцца. Я бачыў нямала людзей у розных рэдакцыях, якія мелі на рахунку нейкае сьвінства. Яны думалі так: “Ну раз здарылася, зрабіў... Але далей я буду паслухмяны”. Але нават праз колькі гадоў гэтыя журналісцкія сьвінствы ім прыпаміналі, помсьцілі і г.д. Калі ўжо здарылася, што вы зрабілі памылку (а яна нават незнарок можа здарыцца ў кожнага), то трэба яе прызнаць. Мне, напрыклад, здаралася гэта рабіць. І ніколі прызнаньне ўласнай памылкі мне нашкодзіла.
------------------------------------------------------------------------- Віктар Сьветлік
Нар. у 1978 г., выпускнік факультэту журналістыкі й палітычных навук Варшаўскага ўнівэрсітэту. З 2007-га году публіцыст і палітычны камэнтатар уплывовага штодзёньніка “Польшча”. Кар’еру пачынаў у якасьці рэпартэра ў штотыднёвіку “Новая дзяржава” у 1998-м. Пазьней публікаваў рэпартажы, замежныя агляды, публіцыстычныя артыкулы ды інтэрвію між іншага ў штотыднёвіках “Наўпрост”, “Польская газэта”, “Азон”, у штомесячніку “Фільм”, а таксама ў польскай вэрсіі папулярнага часопіса "BusinessWeek”. У 2005 – 2007 гг. кіраваў адзьдзелам “Меркаваньні” штодзеньніка “Факт”. Зьяўляецца дырэктарам Цэнтру маніторынга свабоды прэсы.
